وبلاگ
چرا بعضی عطرها باعث سردرد و حالت تهوع می‌شوند؟
عطرها و روایح به دلیل دارا بودن ترکیبات شیمیایی مصنوعی (مانند فتالات‌ها، مشتقات بنزن و ترکیبات آلی فرار)، سیستم بویایی و عصب سه‌قلو (تری‌ژمینال) در مغز را به شدت تحریک می‌کنند. این تحریک باعث گشاد شدن ناگهانی عروق خونی مغز و ایجاد سردرد یا حملات میگرنی می‌شود. همچنین، واکنش سیستم ایمنی به این مواد شیمیایی منجر به ترشح هیستامین در بدن می‌گردد که نتیجه مستقیم آن، بروز علائم آلرژیک، سرگیجه و حالت تهوع در افراد دارای حساسیت‌های بویایی یا تنفسی است.
مکانیزم اثر رایحه‌ها بر سیستم عصبی و بروز سردرد
برای درک اینکه چرا یک رایحه دلپذیر برای یک نفر می‌تواند برای دیگری به یک کابوس تبدیل شود، باید به آناتومی سیستم عصبی و بویایی انسان نگاه کنیم. هنگامی که ذرات عطر وارد مجرای بینی می‌شوند، گیرنده‌های بویایی پیام‌ها را مستقیماً به پیاز بویایی در مغز ارسال می‌کنند. در افراد حساس، این ذرات علاوه بر گیرنده‌های بویایی، پایانه‌های عصب سه‌قلو (Trigeminal Nerve) را نیز تحریک می‌کنند.
عصب سه‌قلو یکی از مهم‌ترین اعصاب مغزی است که وظیفه انتقال حس از صورت و سر به مغز را بر عهده دارد. تحریک بیش از حد این عصب توسط مواد شیمیایی خاص موجود در عطرها، باعث ارسال سیگنال‌های درد به مغز می‌شود. همچنین نوروپپتیدهایی آزاد می‌شوند که عروق خونی غشای پوشاننده مغز را متورم می‌کنند. بر اساس پژوهش‌های منتشرشده در نشریه Headache (انجمن سردرد آمریکا)، این التهاب و تورم عروقی همان مکانیزمی است که در بروز سردردهای تنشی و حملات میگرنی نقش دارد. بنابراین، سردرد ناشی از عطر یک توهم روان‌تنی نیست، بلکه یک واکنش فیزیولوژیک و عصبی کاملاً واقعی و اثبات‌شده در علم نورولوژی است.
ترکیبات شیمیایی و مواد آلرژی‌زای موجود در عطرها
یکی از مهم‌ترین دلایل علمی در بروز حالت تهوع و سردرد، ماهیت موادی است که در عطرسازی مدرن استفاده می‌شود. در گذشته، عطرها عمدتاً از عصاره‌های طبیعی گیاهان و گل‌ها به دست می‌آمدند، اما امروزه به دلیل کاهش هزینه‌ها و افزایش ماندگاری، بر اساس گزارش International Fragrance Association (IFRA)، بخش عمده ترکیبات عطرهای تجاری از مواد پتروشیمیایی و مصنوعی تشکیل شده است.
ترکیبات آلی فرار (VOCs) مانند استون، اتانول، بنزآلدهید، فرمالدئید و انواع فتالات‌ها به وفور در عطرها یافت می‌شوند. هنگامی که این مواد شیمیایی تبخیر شده و استنشاق می‌شوند، سیستم ایمنی بدن برخی افراد آن‌ها را به عنوان یک مهاجم خارجی شناسایی می‌کند. این تشخیص اشتباه باعث واکنش دفاعی بدن و ترشح مقادیر زیادی هیستامین می‌شود. افزایش سطح هیستامین در خون نه‌تنها باعث بروز علائم کلاسیک آلرژی مانند عطسه و آبریزش بینی می‌شود، بلکه می‌تواند التهاب مجاری گوارشی و گوش میانی را نیز به‌دنبال داشته باشد که نتیجه آن احساس سرگیجه، از دست دادن تعادل و بروز حالت تهوع شدید است.
تفاوت حساسیت بویایی (اسموفوبیا) و واکنش‌های میگرنی
بسیار مهم است که بین آلرژی تنفسی به عطر و پدیده‌ای به نام اسموفوبیا (Osmophobia) یا ترس و حساسیت بیمارگونه به بوها تمایز قائل شویم. بر اساس داده‌های International Headache Society، اسموفوبیا یکی از شایع‌ترین علائم همراه با میگرن است. در افراد مبتلا به میگرن، مغز در حالت پردازش بیش از حد محرک‌های حسی قرار دارد.
یک عطر با نت‌های سنگین، شیرین یا تند (مانند عطرهای شرقی یا وانیلی) می‌تواند به‌عنوان یک ماشه (Trigger) عمل کرده و سیستم عصبی مرکزی را دچار اضافه‌بار حسی کند. در این حالت، حالت تهوعی که فرد تجربه می‌کند مستقیماً ناشی از واکنش آلرژیک معده نیست، بلکه پاسخی است که ساقه مغز به دلیل تحریک بیش از حد شبکه‌های عصبی صادر می‌کند. مغز به دلیل ناتوانی در پردازش حجم بالای اطلاعات شیمیایی وارد شده از طریق سیستم بویایی، فرمان تهوع را صادر می‌کند تا فرد را مجبور به ترک محیط و دور شدن از منبع محرک کند. این یک مکانیسم دفاعی تکاملی است که در محیط‌های مدرن پر از مواد شیمیایی مصنوعی، به شکل سردرد و تهوع نمود پیدا می‌کند.
جمع‌بندی
تحریک عصب سه‌قلو توسط ترکیبات آلی فرار (VOCs)، ترشح هیستامین در پاسخ به مواد آلرژی‌زای مصنوعی و اضافه‌بار حسی در افراد مستعد میگرن (اسموفوبیا)، سه عامل اصلی علمی در بروز این علائم هستند. برای جلوگیری از این عوارض، اولین قدم شناخت نوع واکنش بدن است. اگر مستعد میگرن هستید، باید از عطرهایی با پخش بوی بسیار بالا و نت‌های سنگین مصنوعی خودداری کنید.
انتخاب عطرهای ملایم‌تر و استفاده از محصولاتی بر پایه اسانس‌های طبیعی و ارگانیک، از جمله راهکارهای مؤثر است. البته گیاهان نیز می‌توانند آلرژن باشند، اما معمولاً فاقد مواد پتروشیمیایی محرک عصب هستند؛ اعمال عطر روی لباس به‌جای تماس مستقیم با پوست نیز توصیه می‌شود. علاوه بر این، تهویه مناسب محیط‌های بسته و پرهیز از استفاده بی‌رویه از عطرها در فضاهای عمومی مانند مترو یا محل کار، به سلامت خود فرد و رعایت حقوق افراد حساس اطراف کمک می‌کند.
در صورتی که با استنشاق هرگونه رایحه‌ای دچار حملات شدید میگرنی یا تهوع غیرقابل کنترل می‌شوید، مراجعه به یک متخصص مغز و اعصاب یا ایمونولوژیست ضروری است. این متخصصان می‌توانند با تجویز داروهای پیشگیری‌کننده یا تنظیم‌کننده هیستامین، حساسیت گیرنده‌های عصبی شما را مدیریت کنند. آگاهی از ترکیبات درج‌شده روی شیشه عطرها و پرهیز از محصولات حاوی فتالات‌ها و مشک‌های مصنوعی، گامی مهم در حفظ سلامت سیستم عصبی و بویایی شما در درازمدت خواهد بود.